Wprowadzenie środków ochrony roślin przyczyniło się do istotnego wzrostu wydajności produkcji rolnej na całym świecie. Ich intensywne i długotrwałe stosowanie wiąże jednak z szeregiem wyzwań i zagrożeń dla środowiska naturalnego oraz zdrowia ludzi i zwierząt, wynikających z toksyczności, rozwijającej się oporności patogenów oraz ograniczonej biodegradowalności. Wraz z narastającymi wyzwaniami, rośnie zainteresowanie alternatywnymi, bardziej przyjaznymi środowisku rozwiązaniami, takimi jak naturalne substancje określane mianem biopestycydów, które mogą ograniczyć negatywne skutki stosowania tradycyjnych pestycydów.
Tekst stanowi skrót artykułu: Gazdecki, M., Beba, P., Goryńska-Goldmann, E., & Wiza-Augustyniak, P. (2025). Postrzeganie i ocena biologicznych środków ochrony roślin przez rolników w Polsce. Zagadnienia Doradztwa Rolniczego, 120(2), 95–115. Pełna wersja artykułu, jest dostępna pod linkiem: https://bibliotekanauki.pl/articles/62099709.pdf
Autorzy: Michał Gazdecki, Patrycja Beba, Elżbieta Goryńska-Goldmann, Paulina Wiza-Augustyniak
Tekst powstał we współpracy z Uniwersytetem Przyrodniczym w Poznaniu.
WPROWADZENIE
Wprowadzenie środków ochrony roślin przyczyniło się do istotnego wzrostu wydajności produkcji rolnej na całym świecie. Ich intensywne i długotrwałe stosowanie wiąże jednak z szeregiem wyzwań i zagrożeń dla środowiska naturalnego oraz zdrowia ludzi i zwierząt, wynikających z toksyczności, rozwijającej się oporności patogenów oraz ograniczonej biodegradowalności (Grotowska i in., 2020; 2020; Bateman i in., 2018; Schreinemachers i in., 2017; Werrie i in., 2020, Gazdecki, 2016). Wraz z narastającymi wyzwaniami, rośnie zainteresowanie alternatywnymi, bardziej przyjaznymi środowisku rozwiązaniami, takimi jak naturalne substancje określane mianem biopestycydów, które mogą ograniczyć negatywne skutki stosowania tradycyjnych pestycydów (Elnahal i in., 2022).
Biopestycydy zyskują coraz większe znaczenie w rolnictwie, zarówno ekologicznym, jak i konwencjonalnym (Gardener i Fravel, 2002; Bateman i in. 2018; Ramakuwela i in., 2020). Są to naturalne środki ochrony roślin, obejmujące mikroorganizmy (bakterie, grzyby, wirusy) oraz ekstrakty roślinne, wykorzystywane w biologicznej kontroli agrofagów (Urban i Piwowar, 2016). Definicja biopreparatów w prawodawstwie Unii Europejskiej i Polski pozostaje niejednoznaczna, co wynika z różnorodności ich składu, funkcji oraz dynamicznego rozwoju biotechnologii. W prawie unijnym brak jest jednolitej definicji prawnej terminu „biopreparat”. Produkty te klasyfikowane są głównie jako środki ochrony roślin zawierające substancje biologiczne, w tym mikroorganizmy, zgodnie z Rozporządzeniem (WE) nr 1107/2009 (Parlament Europejski i Rada UE, 2009). Brak jednolitej definicji prawnej stanowi istotne utrudnienie dla procesu rejestracji, harmonizacji rynku oraz rozwoju innowacyjnych technologii biologicznych w Unii Europejskiej.
Wzrost świadomości ekologicznej oraz potrzeba ograniczenia stosowania chemicznych środków ochrony roślin sprzyjają rozwojowi rynku biopestycydów. Postęp w dziedzinie biotechnologii i mikrobiologii przyczynia się do zwiększenia ich skuteczności oraz dostępności, co sprawia, że biopestycydy stają się ważnym elementem zintegrowanych strategii ochrony roślin. Dynamiczny wzrost tego sektora wynika, między innymi, z rosnącego popytu konsumentów na żywność ekologiczną, produkowaną z wykorzystaniem zrównoważonych praktyk rolniczych, a także z zaostrzających się regulacji prawnych ograniczających stosowanie syntetycznych pestycydów.
Wiele opracowań podkreśla korzyści płynące ze stosowania pożytecznych mikroorganizmów w rolnictwie, aby zachęcić producentów rolnych do wdrażania biologicznych środków ochrony roślin oraz nawozów biologicznych. Takie podejście może przyczynić się do ograniczenia nadmiernego stosowania pestycydów i nawozów chemicznych. Współczesne rolnictwo wymaga doskonalenia praktyk uprawowych i przetwórczych w celu ochrony środowiska, adaptacji do zmian klimatycznych oraz ich łagodzenia. W kontekście dążenia do trwałej przewagi konkurencyjnej i minimalizacji negatywnego wpływu środków chemicznych na środowisko, istotne znaczenie ma optymalizacja procesów agrotechnicznych, umożliwiająca wdrażanie zrównoważonych systemów nawożenia z wykorzystaniem biopestycydów. Racjonalne gospodarowanie zasobami glebowymi oraz zwiększanie świadomości ekologicznej wśród rolników wymaga organizacji szkoleń i demonstracji dotyczących innowacyjnych środków ochrony roślin oraz technologii ich aplikacji. Działania te powinny wspierać produkcję rolną zgodną z zasadami integrowanej ochrony roślin, zakładającą stosowanie środków ochrony wyłącznie w uzasadnionych przypadkach oraz zgodnie z zalecanymi dawkami. Przy ustalaniu priorytetów działań warto uwzględnić cenę biopestycydów, które obecnie są często droższe niż pestycydy syntetyczne (Bateman i in., 2018). Wynika to m.in. z wyższych kosztów produkcji, rejestracji i dystrybucji, zwłaszcza gdy biopestycydy są skuteczne wobec kilku szkodników. Choć niektórzy rolnicy mogą zapłacić więcej za bezpieczniejsze produkty, to wielu producentów może dysponować ograniczonymi środki i szukać tańszych rozwiązań. Aspekt przystępności cenowej stanowi istotny element w procesie rozwijania rynku biopestycydów.
W kontekście dynamicznego rozwoju rynku biopestycydów, szczególnego znaczenia nabiera analiza wiedzy, postaw i praktyk rolników w zakresie ochrony roślin oraz stosowania biologicznych środków kontroli. Zagadnienie percepcji i stosowania biopestycydów przez rolników pozostaje w dużej mierze niezbadane, co wskazuje na istotną lukę badawczą wymagającą pogłębionej analizy. Informacje uzyskane w wyniku takich badań stanowią istotną podstawę do formułowania interwencji rynkowych, ukierunkowanych na eliminowanie luk informacyjnych oraz korygowanie występujących błędnych przekonań. Celem artykułu było zbadanie postrzegania i oceny biopreparatów przez rolników, a także dokonanie segmentacji rolników na podstawie świadomości i podejścia do stosowania biopestycydów w praktyce rolniczej.
OPIS PRÓBY I WYNIKI BADANIA
W artykule wykorzystano dane ilościowe zebrane w ogólnopolskim badaniu typu Computer-Assisted Web Interview (CAWI, wywiad online) przeprowadzonym wśród rolników. Badanie odbywało się od listopada 2024 r. do lutego 2025 r. Do analizy zakwalifikowano 190 poprawnie wypełnionych kwestionariuszy. Większość z badanych (40%) reprezentowała gospodarstwa rolne o powierzchni poniżej 29 ha. Gospodarstwa średnie (30–99 ha) oraz duże (>100 ha) stanowiły odpowiednio 24% i 22%. Rozkład taki odzwierciedla strukturę gospodarstw rolnych w Polsce, w której dominują mniejsze podmioty. Dominującym kierunkiem działalności była produkcja roślinna na sprzedaż, którą zadeklarowało 67% respondentów.
Segmentacja rolników, którzy wzięli udział w badaniu została przygotowana na podstawie pytań, które dotyczyły znajomości i rozumienia biologicznych środków ochrony roślin oraz opinii rolników na ich temat. W wyniku przeprowadzonego procesu grupowania otrzymano trzy grupy respondentów: grupa/skupienie 1 – niski poziom wiedzy (18%), grupa/skupienie 2 – średni poziom wiedzy (40%), grupa/skupienie 3 – wysoki poziom wiedzy (40%) (rysunek 1).
Rysunek 1. Wielkość wyodrębnionych segmentów. Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań ankietowych
Wśród uczestników badania znaleźli się rolnicy w zróżnicowanym wieku. Skupienie charakteryzujące się relatywnie wysokim poziomem wiedzy na temat biopestycydów (skupienie 3) składało się z osób młodszych – średnio poniżej 38 roku życia. Jednocześnie średnia wieku w pozostałych skupieniach (skupienie 1 i 2) wynosiła powyżej 42 lat. Ankietowani w swoich gospodarstwach rolnych ukierunkowani byli głównie na produkcję roślinną na sprzedaż lub na pasze dla zwierząt. Średnia powierzchnia gospodarstw w poszczególnych skupieniach wyniosła odpowiednio: 317 ha w skupieniu pierwszym, 153 ha w drugim i 208 ha w trzecim.
Pierwsze pytanie badania ankietowego odnosiło się do znajomości definicji biologicznych środków ochrony roślin (rysunek 2). Większość osób, które nie potrafiły wskazać żadnej informacji na temat biopestycydów bądź były w stanie wymienić tylko pobieżne informacje znajdowały się w dwóch pierwszych skupieniach, przy czym stanowiły one aż 85% skupienia pierwszego i 55% skupienia drugiego. W skupieniu trzecim respondenci w większości byli w stanie wskazać co najmniej dwie cechy takich produktów, często powołując się także na specyficzne substancje czynne będące w ich składzie. Warto wskazać, że do tej pory nie powstała prawna definicja biologicznych środków ochrony roślin. Mimo to rolnicy skupienia trzeciego wskazywali często, że są to preparaty zawierające naturalne/biologiczne składniki aktywne. Ponadto mieli również świadomość, że preparaty te są oparte na mikroorganizamach tj. bakteriach, grzybach czy wirusach. Podkreślali również brak negatywnego oddziaływania tych produktów na środowisko.
Rysunek 2. Charakterystyka skupień respondentów pod względem umiejętności zdefiniowania pojęcia biopestycydy. Treść pytania „Czy spotkał/a się Pan/i z określeniem biologiczne środki ochrony roślin, inaczej biopestycydy? Podaj definicję”. Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań ankietowych
Respondenci, którzy w pierwszym pytaniu zadeklarowali znajomość pojęcia biologicznych środków ochrony roślin zostali następnie poproszeni o wskazanie różnic pomiędzy nimi a biostymulatorami (rysunek 3) bądź bionawozami (rysunek 4).
W przypadku biostymulatorów respondenci w znaczącej większości przypadków (85-90% rolników w każdym skupieniu) byli w stanie wskazać jedynie ogólne różnice pomiędzy tymi dwoma kategoriami produktów bądź nie potrafili wskazać żadnej. Wśród odpowiedzi pojawiały się najczęściej stwierdzenia, że biologiczne ŚOR zabezpieczają roślinę przed patogenem, a biostymulatory pobudzają ją do wzrostu. Jedynie w skupieniu trzecim (choć była to niewielka grupa respondentów) rolnicy potrafili wskazać szczegółowe różnice, podając specyficzne substancje czynne wchodzące w skład produktów.
Wyniki sugerują, że rolnikom nieco łatwiej było wskazać różnice pomiędzy biologicznymi ŚOR a bionawozami. W tym przypadku relatywnie niskim poziomem wiedzy na ten temat wykazało się skupienie drugie, gdzie ponad 40% respondentów nie było w stanie wskazać żadnej różnicy. Ankietowani wskazywali jednak, że biologiczne ŚOR mają działanie ochronne, z kolei bionawozy poprawiają rozwój roślin. Wielu respondentów deklarowało, że bionawozy mają naturalne pochodzenie (z obornika czy resztek pożniwnych), co może oznaczać, że utożsamiają oni bionawozy z nawozami organicznymi. Podkreślano również właściwości poprawiające parametry gleby, wzrost roślin i plonowanie. Respondenci skupienia trzeciego stwierdzili również, że bionawozy wykorzystują mikroorganizmy w celu lepszego pobierania składników odżywczych.
Rysunek 3. Charakterystyka skupień respondentów pod względem rozróżniania pojęcia biologiczne środki ochrony roślin i biostymulatory. Treść pytania „Czym różnią się biologiczne środki ochrony roślin od biostymulatorów?”. Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań ankietowych
Rysunek 4. Charakterystyka skupień respondentów pod względem rozróżniania pojęcia biologiczne środki ochrony roślin i bionawozy. Treść pytania „Czym różnią się biologiczne środki ochrony roślin od bionawozów?”.
Źródło: opracowanie własne na podstawie badań ankietowych
W dalszym etapie ankietowani zostali poproszeni o wskazanie zalet i wad biologicznych środków ochrony roślin (rysunek 5 i 6). Wskazania respondentów są zazwyczaj dość ogólne (odpowiedź 2). Wśród zalet najczęściej wymieniali oni brak szkodliwego oddziaływania na środowisko i zdrowie konsumentów. W skupieniu drugim i trzecim rolnicy wskazywali również na inne cechy tj. brak karencji, selektywny charakter działania czy proces szybkiego rozkładu w środowisku. Badanie ankietowe wskazuje, że w badanej grupie łatwiej było wymienić wady biologicznych środków ochrony roślin aniżeli ich zalety. Co ciekawe, rolnicy wchodzący w skład skupienia pierwszego, którzy w większości nie potrafili dokładnie zdefiniować pojęcia biologicznych środków ochrony roślin, w najmniejszym stopniu wymieniali zalety tych produktów, natomiast znacznie częściej (około 10%) podawali i charakteryzowali ich wady. Podkreślali przede wszystkim wysoką cenę tego typu środków, ale wskazywali także na szereg trudności w zastosowaniu w warunkach polowych, krótsze i mniej skuteczne działanie, konieczność częstszego stosowania w celu utrzymania skuteczności działania czy brak potwierdzenia skuteczności w przeprowadzonych badaniach naukowych.
Rysunek 5. Charakterystyka skupień respondentów pod względem postrzegania zalet biologicznych środków ochrony roślin. Treść pytania „Jakie są Pana/i zdaniem zalety biologicznych środków ochrony roślin?”. Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań ankietowych
Rysunek 6. Charakterystyka skupień respondentów pod względem postrzegania wad biologicznych środków ochrony roślin. Treść pytania „Jakie są Pana/i zdaniem wady biologicznych środków ochrony roślin?”. Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań ankietowych
Ankietowani zostali również zapytani o to czy w ciągu ostatnich 2 sezonów uprawowych stosowali w swoich gospodarstwach biologiczne środki ochrony roślin (rysunek 7). Szczególnie interesujący jest wynik odpowiedzi dotyczący skupienia o najniższym poziomie znajomości analizowanej kategorii produktów. Prawie 30% respondentów w tej grupie twierdziło, że stosowało co najmniej jeden produkt, a około 10%, że stosowało minimum dwa. Jednocześnie dokonano weryfikacji czy podane przez ankietowanych produkty są rzeczywiście biopestycydami. Weryfikacji dokonano na podstawie rejestru środków ochrony roślin prowadzonych przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi – produkt, który wystąpił w rejestrze był weryfikowany pozytywnie. Okazuje się, że wśród rolników w pierwszym skupieniu zaledwie 14% prawidłowo zakwalifikowało stosowane przez siebie produkty jako biologiczne środki ochrony roślin. Ten niewielki odsetek poprawnie zweryfikowanych produktów w tej grupie potwierdza niewielką wiedzę w tym zakresie. Rolnicy często nieprawidłowo identyfikują pewne produkty jako biologiczne środki ochrony roślin. Przedstawiciele skupienia drugiego charakteryzują się wyższym poziomem znajomości konkretnych produktów. Około 40% z nich twierdziło, że stosowało biologiczne ŚOR, z czego połowa rzeczywiście nimi była. W skupieniu trzecim, gdzie stan wiedzy na temat biopestycydów i ich właściwości jest relatywnie wysoki, rolnicy bardzo rzadko stosują takie produkty.
Rysunek 7. Charakterystyka skupień respondentów pod względem deklarowanego stosowania biologicznych środków ochrony roślin. Treść pytania „Czy w ciągu ostatnich 2 sezonów uprawowych stosował Pan/i w swoim gospodarstwie jakieś biologiczne środki ochrony roślin? Wskaż liczbę zastosowanych produktów”. Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań ankietowych
W ostatnim etapie badania ankietowego przedstawiono rolnikom definicję biologicznych ŚOR a następnie zapytano o ich opinię na ich temat (rysunek 8 i 9). Niezależnie od tego czy opinia była pozytywna, mieszana, negatywna czy obojętna, oceniono ile argumentów używali respondenci uzasadniając swoją postawę wobec biopestycydów. Najpełniej swoją postawę potrafili wytłumaczyć rolnicy skupienia trzeciego, gdzie przeważała opinia pozytywna i negatywna, a respondenci rzadko wykazywali się postawą obojętną. Wskazywali oni na rozwój rolnictwa zrównoważonego i ekologicznego, gdzie stosowanie biologicznych środków ochrony roślin jest wskazane. Podkreślano bezpieczny dla środowiska charakter tych środków. Jednocześnie rolnicy wymieniali słabszą skuteczność w porównaniu do konwencjonalnych rozwiązań, konieczność ich częstszego stosowania oraz zbyt wysoki koszt w stosunku do skuteczności. Podobny rozkład odpowiedzi odnotowano w skupieniu pierwszym. Z kolei rolnicy skupienia drugiego dużo częściej wykazywali opinię obojętną na temat tego rodzaju produktów nie podając jednocześnie żadnej argumentacji.
Rysunek 8. Charakterystyka skupień respondentów pod względem uzasadnienia opinii na temat biologicznych środków ochrony roślin. Treść pytania „Biologiczne środki ochrony roślin (biopestycydy) to preparaty, które jako substancje czynne zawierają organizmy żywe (np. owady, bakterie, wirusy) i/lub substancje biologiczne. Jaką ma Pan/i opinię na temat tego rodzaju produktów” – ocena argumentacji. Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań ankietowych
Rysunek 9. Charakterystyka skupień respondentów pod względem opinii na temat biologicznych środków ochrony roślin. Treść pytania „Biologiczne środki ochrony roślin (biopestycydy) to preparaty, które jako substancje czynne zawierają organizmy żywe (np. owady, bakterie, wirusy) i/lub substancje biologiczne. Jaką ma Pan/i opinię na temat tego rodzaju produktów”. Źródło: Opracowanie własne na podstawie badań ankietowych.
Podsumowując można stwierdzić, że badana grupa rolników charakteryzuje się zróżnicowanym poziomem wiedzy na temat biologicznych środków ochrony roślin. W wyniku realizacji procesu segmentacji ankietowanych otrzymano trzy skupienia rolników.
Skupienie pierwsze charakteryzowało się relatywnie niską znajomością pojęcia biopestycydów. Zaledwie 15% respondentów w tej grupie potrafiło wymienić charakterystyczne cechy tego typu produktów. Pozostali definiowali je bardzo pobieżnie lub wcale nie udzielali odpowiedzi, co świadczy o niskim poziomie wiedzy w tym zakresie. Ankietowani mieli również trudność ze wskazaniem zalet biopestycydów, a jednocześnie około 10% rolników w tej grupie potrafiła wymienić i dokładnie opisać wady ich stosowania. Wymieniali głównie wysoką cenę produktów, jak również mniej skuteczne działanie. W skupieniu pierwszym około 40% respondentów zadeklarowało stosowanie biologicznych ŚOR w swoim gospodarstwie, z czego tylko 14% tych odpowiedzi zostało pozytywnie zweryfikowane. Oznacza to, że rolnicy, których stan wiedzy na temat biopestycydów jest relatywnie niski uważają, że stosują produkty typu biologicznego nie mając świadomości, że są to jednak produkty konwencjonalne. Wśród rolników skupienia pierwszego dominują opinie pozytywne i negatywne w temat badanego typu produktów.
Nieco większym stanem wiedzy na temat biologicznych ŚOR charakteryzują się rolnicy skupienia drugiego, gdzie około połowa respondentów potrafiła wskazać na specyficzne cechy takich produktów. Potrafili oni również bez większych trudności wymienić zarówno zalety jak i wady biopestycydów, co świadczy o stosunkowo szerokiej wiedzy w tym temacie. Około 40% respondentów skupienia drugiego wskazało na stosowanie tego typu środków w swoim gospodarstwie, z czego połowa odpowiedzi została zweryfikowana pozytywnie. W grupie tej dominuje obojętne podejście do tematu biologicznych środków ochrony roślin. Dodatkowo opinie te nie są w żaden sposób przez rolników argumentowane.
Trzecie i najliczniejsze skupienie zgromadziło rolników, których wiedza na temat biopestycydów jest relatywnie wysoka. Każdy respondent w tej grupie potrafił wymienić co najmniej jedną charakterystyczną cechę badanych produktów, a wielu z nich odnosiło się dodatkowo do specyficznych substancji czynnych, które wchodzą w ich skład. Świadczy to o dość szerokiej wiedzy w tym temacie, co potwierdza również stosunkowo wysoki odsetek osób w tym skupieniu potrafiących odróżnić biologiczne ŚOR od biostymulatorów czy bionawozów. Okazuje się jednak, że respondenci, którzy wykazują się szerszą wiedzą na temat tego typu produktów niekoniecznie stosują je w swoich gospodarstwach rolnych. Ich wiedza o biopestycydach pochodzi głównie ze źródeł zewnętrznych, a nie z własnych doświadczeń. W skupieniu tym dominuje pozytywna bądź negatywna opinia na temat biologicznych ŚOR. Bardzo rzadko rolnicy pozostają obojętni względem tego typu środków. Ponadto wydaną opinię potrafią stosownie wytłumaczyć. Z jednej strony wykazują świadomość potrzeby stosowania tych produktów z uwagi na rozwój rolnictwa ekologicznego i zrównoważonego. Podkreślają potrzebę stosowania środków, które są neutralne dla środowiska i sprzyjają produkcji zdrowej żywności. Z drugiej strony podkreślają słabszą skuteczność tego typu rozwiązań w stosunku do metod konwencjonalnych i wysoką cenę, nieadekwatną do skuteczności. Wskazują również na konieczność częstszego wykonywania zabiegów w celu osiągnięcia oczekiwanego efektu.
PODSUMOWANIE
Wyniki badania wskazują na stosunkowo wysoką świadomość istnienia biologicznych środków ochrony roślin wśród rolników, przy jednocześnie powierzchownej wiedzy na temat ich właściwości i zasad stosowania. W grupach o niższym poziomie wiedzy można jednocześnie zauważyć nasilenie opinii negatywnych, co może wynikać z niejasności dotyczących charakterystyki tych produktów oraz trudności w ich odróżnianiu od innych środków zawierających substancje pochodzenia biologicznego, takich jak biostymulatory. Rolnicy często wyrażają obawy związane z wysoką ceną oraz ograniczoną skutecznością działania biopestycydów. Pomimo istniejących barier, zauważa się pewną otwartość na innowacje w zakresie ochrony roślin, co może stanowić punkt wyjścia do szerszej promocji biologicznych rozwiązań. Ograniczona wiedza wydaje się być istotnym czynnikiem ograniczającym stosowanie biologicznych środków ochrony roślin, dlatego kluczowe znaczenie będą miały działania informacyjno-edukacyjne, uzupełnione o bardziej precyzyjne i zrozumiałe nazewnictwo biopreparatów (np.: skierowane do rolników i doradców specjalistycznych w formie poradników, szkoleń, materiałów dydaktycznych). Wzrost wiedzy oraz szersze stosowanie biopestycydów w praktyce rolniczej mogą przyczynić się do zmniejszenia obciążenia środowiska powodowanego przez rolnictwo. Z kolei brak działań informacyjno-edukacyjny pogłębić może różnice w wiedzy oraz konkurencyjności pomiędzy gospodarstwami rolnymi. Jednoznaczność oznaczeń biopestycydów ułatwiłaby ich rozpoznawanie i ograniczyła błędy związane z ich identyfikacją na rynku. Rodzi to potrzebę prowadzenia dalszych badań nad skutecznością i stabilnością biopestycydów, uwzględniających zróżnicowane warunki agrotechniczne, długoterminowe efekty stosowania, możliwość integrowania z innymi metodami ochrony roślin oraz analizę opłacalności. Pozwolić to może na budowanie rzetelnej wiedzy i zwiększenie zaufania rolników do tych technologii.
Literatura
- Bateman, M., Day, R., Luke, B., Edgington, S., Kuhlmann, U., Cock, M. J. W. (2018). Assessment of potential biopesticide options for managing fall armyworm (Spodoptera frugiperda) in Africa. Journal of Applied Entomology, 142. https://doi.org/10.1111/jen.12565.
- Elnahal, A., El-Saadony, M., Saad, A., Desoky, E.-S., Eltahan, A., Rady, M., AbuQamar, S., & El-Tarabily, K. (2022). The use of microbial inoculants for biological control, plant growth promotion, and sustainable agriculture: A review. European Journal of Plant Pathology, 162. https://doi.org/10.1007/s10658-021-02393-7.
- Gardener, B.B.M., Fravel, D.R. (2002). Biological control of plant pathogens: Research, commercialization, and application in the USA. Plant Health Progress, 3, 17. DOI: 10.1094/PHP-2002-0510-01-RV.
- Gazdecki, M. (2016). Hierarchizacja czynników kształtujących relacje przedsiębiorstw w kanałach dystrybucji środków ochrony roślin. Zeszyty Naukowe Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Ekonomika i Organizacja Gospodarki Żywnościowej, 113, 131–144.
- Grotowska, M., Janda, K., Jakubczyk, K. (2020). Wpływ pestycydów na zdrowie człowieka, Pomeranian Journal of Life Sciences, Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie, vol. 64, no. 2, 2018, pp. 42-50, DOI: 10.21164/pomjlifesci.403.
- Parlament Europejski i Rada UE. (2009). Rozporządzenie (WE) nr 1107/2009 dotyczące wprowadzania do obrotu środków ochrony roślin. Data dostępu: 02.06.2025, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:32009R1107.
- Ramakuwela, T., Hatting, J., Bock, C., Vega, F.E., Wells, L., Mbata, G.N., Shapiro-Ilan, D. (2020). Establishment of Beauveria bassiana as a fungal endophyte in pecan (Carya illinoinensis) seedlings and its virulence against pecan insect pests. Biological Control, 140, 104102. https://doi.org/10.1016/j.biocontrol.2019.104102.
- Urban, S., Piwowar, A. (2016). Agrobiznes i biobiznes – nowe spojrzenie na teorię agrobiznesu, Roczniki Ekonomiczne Kujawsko-Pomorskiej Szkoły Wyższej w Bydgoszczy, 9, 171–83.
- Werrie, P.Y., Durenne, B., Delaplace, P., Fauconnier, M. L., (2020). Phytotoxicity of essential oils: Opportunities and constraints for the development of biopesticides. A review. Foods, 9(9). https://doi.org/10.3390/foods9091291.
