Choć nie ma prawnej definicji biologicznych środków ochrony roślin, w Polsce rejestrowane są preparaty mikrobiologiczne oparte na mikroorganizmach, np. bakteriach, grzybach, wirusach lub substancjach pochodzenia naturalnego, których celem jest zwalczanie szkodników i chorób w uprawach. Wiele z nich działa selektywnie, oddziałując głównie na określone agrofagi jednocześnie chroniąc organizmy pożyteczne, w tym zapylacze i mikroorganizmy glebowe. To sprawia, że biologiczne środki stanowią cenne uzupełnienie metody chemicznej.
Jak biologiczne środki ochrony roślin trafiają na rynek?
Zanim środek ochrony roślin trafi do sprzedaży, przechodzi długą i wieloetapową drogę. Zarówno syntetyczne, jak i biologiczne środki ochrony roślin w Unii Europejskiej podlegają tej samej rygorystycznej procedurze rejestracyjnej, określonej w Rozporządzeniu (WE) nr 1107/2009. Muszą zostać ocenione pod kątem skuteczności oraz bezpieczeństwa dla ludzi, zwierząt i środowiska. Każdy etap od badań laboratoryjnych, przez rejestrację i kontrolę stosowania, aż po nadzór nad jakością żywności podlega ścisłym regulacjom i nadzorowi. To właśnie ta szczegółowo zaplanowana ścieżka zapewnia skuteczność i bezpieczeństwo środków ochrony roślin w praktyce.
- Etap badań i rozwoju – 11 lat i ponad 150 badań, około 237 mln. Euro inwestycji w 1 produkt.[1]
- Etap rejestracji – najpierw rejestrowane są substancje czynne na poziomie UE, a kolejno środki ochrony roślin w kraju UE. Taki proces trwa kolejne kilka lat.
- Etap ponownej oceny – po kilku latach od zarejestrowania substancji czynnej na poziomie UE odbywa się ponowna ocena każdej substancji, aby mieć pewność, czy spełnia ona nadal wszystkie wymogi bezpieczeństwa.
- Etap wprowadzania do obrotu – nie każdy i nie wszędzie może kupić środki ochrony roślin. Środki dla użytkowników profesjonalnych, czyli w skrócie, te które mają służyć do produkcji żywności mogą kupić i stosować tylko rolnicy, którzy mają odpowiednie szkolenie.
- Etap stosowania – rolnicy mają obowiązek przestrzegać zasad stosowania środków ochrony roślin, np. stosować środki zarejestrowane na daną uprawę, w określonej dawce oraz przestrzegając okresu karencji, czyli od zastosowania środka do zbioru. Rolnicy kontrolowani są nie tylko przez inspekcje, np. PIORiN, ale również przez odbiorców i przetwórców.
- Etap żywności – żywność dostępną w sklepach bada Państwowa Inspekcja Sanitarna. Zasady wybierania żywności do badania, sposobu pobierania próbek, liczby tych pobrań, metodologii itp. ustalają naukowcy skupieni w Europejskim Urzędzie ds. Bezpieczeństwa Żywności.
Tylko pozytywna ocena skutkuje zatwierdzeniem środka i opracowaniem szczegółowej etykiety-instrukcji, która określa bezpieczne warunki stosowania m.in. dawkę czy środki ochrony osobistej.
O tym jak prawidłowo stosować i przechowywać biologiczne środki ochrony roślin przeczytasz w artykule Jak nie stracić pieniędzy stosując biologiczne środki ochrony roślin?
Preparaty mikrobiologiczne pod lupą ekspertów – relacja z konferencji
Preparaty biologiczne, zwłaszcza te oparte na mikroorganizmach, zyskują na znaczeniu w ochronie roślin i środowiska. To istotny temat nie tylko dla naukowców i firm, ale przede wszystkim dla rolników, którzy szukają innowacyjnych rozwiązań w praktyce.
Preparaty mikrobiologiczne są tematem obecnie szeroko dyskutowanym szczególnie na poziomie naukowym, czego przykładem jest konferencja, w której wzięliśmy udział 27–28 maja pt. „Preparaty mikrobiologiczne w rolnictwie i ochronie środowiska”, organizowanej przez Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa (IUNG). Podczas konferencji prelegenci przedstawili najważniejsze zagadnienia związane z wykorzystaniem mikroorganizmów w rolnictwie. Omówili, jakie gatunki mikroorganizmów są stosowane w preparatach mikrobiologicznych takich jak nawozowe produkty mikrobiologiczne oraz w jaki sposób działają w praktyce:
- potencjał wykorzystania grzybów z rodzaju Trichoderma w ochronie warzyw i owoców po zbiorze,
- wykorzystanie u roślin bobowatych za zasadzie symbiozy bakterii z rodziny Rhizobiaceae, które zwiększają efektywność wiązania azotu atmosferycznego,
- zwiększenie produkcyjności jęczmienia kapturkowego (uprawa ekologiczna) po zastosowaniu nawozowego produktu mikrobiologicznego zawierającego bakterię Methylobacterium symbioticum.
Prezentowano również szereg projektów prowadzonych przez instytuty naukowe w Polsce, których celem jest rozwój rynku preparatów zawierających mikroorganizmy np.:
- wzbogacanie nawozów mineralnych mikroorganizmami,
- opracowywanie nowych konsorcjów mikrobiologicznych, których celem jest stymulowanie rozwoju roślin,
- wykorzystanie bakterii do przeciwdziałania suszy,
- zwiększenie pobierania mikroelementów przez rośliny poprzez zastosowanie mikroorganizmów określanych PGPM (Plant Growth Promoting Microorganism).
Zwrócili też uwagę na obowiązujące przepisy regulujące rejestrację i stosowanie preparatów mikrobiologicznych m.in. istniejącą listę nawozowych produktów mikrobiologicznych, na której znajduję się obecnie około 300 produktów zarówno bakteryjnych, grzybowych, jak i mieszanych. Wykaz nawozowych produktów mikrobiologicznych. Podkreślono również, że od 2025 nawozowe produkty mikrobiologiczne zostały włączone do ekoschematu „Biologiczna uprawa roślin” i rolnicy mogą uzyskać dopłaty za stosowanie tych produktów w wysokości 22,47 Euro/ha.
Osobny blok poświęcono ich wykorzystaniu poza rolnictwem:
- wykorzystanie preparatów mikrobiologicznych w bioremediacji zbiorników wodnych
- wykorzystanie grzybów do zwiększenia wydajności kompostowania osadów ściekowych – wykazano, że mineralizacja materii organicznej przebiegała szybciej w próbach, w których zastosowano konsorcjum grzybowe.
Coraz większa wiedza i praktyczne doświadczenia pokazują, że preparaty biologiczne mogą skutecznie wspierać ochronę roślin i poprawę zdrowotności gleb.
Łatwiejszy dostęp do biologicznych środków ochrony roślin
Dynamiczny rozwój rynku biologicznych środków ochrony roślin zauważony został także na poziomie unijnym. Komisja Europejska w ramach nowej Wizji Żywności i Rolnictwa zapowiedziała pakiet uproszczeń legislacyjnych związanych z rozwiązaniami biologicznymi. W IV kwartale 2025 roku mają zostać przedstawione propozycje zmian, których celem będzie ułatwienie dostępu rolników do biologicznych środków ochrony roślin. Planowane zmiany mogą obejmować m.in. skrócenie i uproszczenie ścieżki rejestracji i dopuszczania do obrotu oraz doprecyzowanie statusu prawnego preparatów biologicznych.
Dla rolników oznacza to kilka konkretnych korzyści:
- szybszy dostęp do nowych, skutecznych rozwiązań jakimi są biologiczne środki ochrony roślin,
- więcej dostępnych produktów dostosowanych do lokalnych warunków,
- łatwiejsze wdrażanie strategii integrowanej ochrony roślin z użyciem biologicznych rozwiązań.
Uproszczenia mogą także pobudzić konkurencję i innowacje w branży, co z czasem może przełożyć się na lepszą dostępność cenową oraz większy wybór wśród legalnie dopuszczonych preparatów.
[1] Polskie Stowarzyszenie Ochrony Roślin, Klimat, środowisko, biznes, Warszawa 2021
