Środki ochrony roślin (ś.o.r.), czyli inaczej fitofarmaceutyki lub pestycydy, to substancje przeznaczone do ochrony roślin uprawnych przede wszystkim przed grzybami (fungicydy), owadami (insektycydy) i chwastami (herbicydy).

Nazwa pestycydy pochodzi z języka łacińskiego, gdzie pestis oznacza zarazę, morowe powietrze a cidere – zabijać, niszczyć.

Dzięki środkom ochrony roślin możliwe jest utrzymanie ich w dobrej kondycji zdrowotnej, co przekłada się na zdrowie konsumenta. Stosowane są w rolnictwie, ogrodnictwie (zarówno profesjonalnym, jak i amatorskim), leśnictwie, oraz w obszarach miejskich.

Środki ochrony roślin stosowane w rolnictwie, leśnictwie i innych gałęziach gospodarki muszą być uprzednio zarejestrowane. Preparat może być dopuszczony do użytkowania dopiero po weryfikacji jego skuteczności biologicznej w warunkach klimatycznych i rolniczych Polski. Istotnym elementem oceny przydatności każdego związku jest również jego toksyczność dla ludzi i zwierząt stałocieplnych oraz wpływ na środowisko. Działanie kancerogenne lub teratogenne wyklucza możliwość stosowania środka chemicznego w ochronie roślin.

Fungicydy

Zapobiegają chorobom powodowanym przez grzyby i zwalczają te choroby, które mogą zaszkodzić uprawie. Obecnie stosuje się je przede wszystkim do ochrony zbóż, owoców i warzyw. Najbardziej skuteczne są kombinacje różnych produktów lub serie kilku zabiegów, tak aby wyeliminować szerokie spektrum patogenów.

Większość z fungicydów działa zapobiegawczo, nie wnika do tkanek roślinnych lub przedostaje się tam w ograniczonym zakresie. Mechanizm działania tych środków polega na blokowaniu procesów oddychania, a zatem uwalniania energii w komórkach grzybów. W tej kategorii mieszczą się: fungicydy siarkowe, fungicydy miedziowe, ditiokarbaminiany, pochodne tiokarbamylu, pochodne węglowodorów aromatycznych, fungicydy ftalimidowe idwukarboksyimidowe oraz inne związki, m.in. dichloflusnid, propamokarb, dodyna.

Drugą grupę fungicydów stanowią związki o działaniu wewnętrznym. Oprócz działania zapobiegawczego na powierzchni roślin pobierane są też przez korzenie lub wnikają do kiełkujących nasion i wraz z prądem transpiracyjnym są rozprowadzane dalej. Ich działanie nazywamy systemicznym (układowym) i polega ono na wywoływaniu różnych zaburzeń rozwojowych patogenów i blokowaniu w ten sposób procesu chorobowego. Należą do nich m.in.: związki benzimidazolowe itriazolowe, fenyloamidy, anilinopirymidyny. Co więcej, istnieją też nieliczne fungicydy o dodatkowym działaniu wgłębnym, np. dodyna, która powoduje zaburzenia w funkcjonowaniu błony cytoplazmatycznej owada. Wykazuje ona długotrwałe działanie ochronne i jest zmywalna przez deszcz. Wśród fungicydów systemicznych najliczniejszą grupę stanowią związki triazolowe, które wykazują działanie nawet 120 godzin po infekcji.

Insektycydy

Pomagają walczyć z owadami takimi jak mszyce czy gąsienice motyli, które znacząco obniżają plon i pogarszają jego jakość. Zabiegi insektycydami ograniczają szkody wyrządzane przez owady. Najczęściej stosuje się je w uprawach warzyw i owoców, bawełny, ryżu i kukurydzy.

Insektycydy mogą działać w sposób bezpośredni lub pośredni. Bezpośrednie działanie wykazują preparaty kontaktowe i oddechowe, które wnikają do ciała owada bezpośrednio przez okrywy ciała lub drogi oddechowe. Natomiast preparaty żołądkowe wnikają do organizmu owada drogą pośrednią – pokarmową.

Insektycydy kontaktowe to substancje dobrze rozpuszczalne w tłuszczach, które łatwo wnikają przez naskórek do organizmu owada, szczególnie w miejscach silnie unerwionych i odsłoniętych. W rezultacie powoduje to zablokowanie koordynacji ruchów, drgawki i skurcze całego ciała owada prowadzące do jego śmierci.

Insektycydy oddechowe to środki, które w postaci pary lub gazu łatwo wnikają przez przetchlinki do ciała owadów i blokują aktywność enzymów oddechowych. Działają na wszystkie stadia rozwojowe owadów z wyjątkiem jaj.

Insektycydy żołądkowe są natomiast toksyczne dopiero po przedostaniu się do przewodu pokarmowego owadów wraz z materiałem roślinnym. Środki te mogą być stosowane doglebowo. Stamtąd pobierane są przez korzenie roślin i przemieszczają się do części naziemnych.

Herbicydy

Pozwalają producentom kontrolować wzrost chwastów. Jest to istotne, ponieważ chwasty:

  • ograniczają roślinom dostęp do światła i składników odżywczych;
  • są środowiskiem, w których rozwijają się szkodniki i choroby;
  • utrudniają zbiory;
  • podnoszą koszty oczyszczania i suszenia plonów.

Herbicydy dzielimy w podstawowym rozróżnieniu na selektywne (zwalczające określone grupy roślin, ale nieniszczące rośliny uprawnej) oraz nieselektywne (eliminujące wszystkie rośliny). Większość herbicydów to środki selektywne. Te drugie, stosowane w uprawach prowadzonych bez użycia pługu (systemach bez wykonywania orki), sprzyjają zachowaniu struktury gleby i zapobiegają erozji.

Substancje zaliczane do herbicydów możemy też podzielić według następujących kryteriów:

  • sposobu pobierania przez rośliny: doglebowe, dolistne,
  • sposobu przemieszczania w roślinie: kontaktowe i systemiczne,
  • terminu zabiegu: przedsiewne, przedwschodowe i powschodowe,
  • budowy chemicznej substancji aktywnej,
  • dominującego mechanizmu działania substancji aktywnych.

 

Jeżeli potrzebują Państwo zastosować środek ochrony roślin, rekomendujemy skorzystanie z wyszukiwarki środków ochrony roślin.

Proponowana literatura:

  1. Radziewicz J., Chemiczne środki ochrony roślin w: Rolniczy magazyn Elektroniczny, Listopad 2009, cbr.edu.pl/rme-archiwum/2009/rme34/dane/9_4.html.
  2. Banaszkiewicz T., Chemiczne środki ochrony roślin: zagadnienia ogólne, Olsztyn: Wydaw. UW-M, 2003.
  3. Metody i środki proponowane do ochrony roślin w uprawach, Poznań: Wydaw. IOR, 2007.
  4. Banaszkiewicz T., Adomas B., Wicha J., Środki ochrony roślin i ich stosowanie, Olsztyn: Wydaw. ART, [1996].
  5. Matyjaszczyk E., Stan aktualny dopuszczania środków ochrony roślin do stosowania w rolnictwie konwencjonalnym i ekologicznym w Polsce: środki ochrony roślin dopuszczone do stosowania w rolnictwie ekologicznym, możliwości zastąpienia środków ochrony roślin wycofanych z obrotu i stosowania w pierwszych trzech latach członkostwa Polski w Unii Europejskiej, Poznań: Wydaw. IOR, 2007.
  6. Ochrona roślin, pr. zbiór. pod red. J. Kochmana, W. Węgorka, Wyd. 5. Kraków: Plantpress, 1997.