7 czerwca obchodzimy Międzynarodowy Dzień Bezpieczeństwa Żywności. Święto zostało ustanowione z inicjatywy Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), aby zwiększać świadomość na temat zagrożeń związanych z żywnością oraz promować skuteczne praktyki zapewniające jej bezpieczeństwo na wszystkich etapach – od produkcji po konsumpcję. Przy tej okazji publikujemy najnowszy raport Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) dotyczący pozostałości środków ochrony roślin w żywności dostępnej w Europie.
Wnioski są jednoznaczne: żywność w Unii Europejskiej jest bezpieczna. Opublikowany w maju 2026 raport EFSA prezentuje wyniki dotyczące pozostałości pestycydów w ramach dwóch programów kontroli: koordynowanych przez UE kontroli (EU MACP) oraz kontroli krajowych (MANCP).
Badania objęły ponad 86 449 próbek z państw członkowskich Unii Europejskiej i ponad 1140 produktów spożywczych. Ponad 96% przebadanych próbek spełniło bardzo rygorystyczne normy określone w przepisach, a 58,4% z nich nie zawierało pozostałości środków ochrony roślin.
33 067 próbek (38,3%) zawierało pozostałości w ilościach umożliwiających oznaczenie, które nie przekraczały dopuszczalnych limitów. MRL (Maximum residue limit – najwyższy dopuszczalny poziom pozostałości) zostały przekroczone w 3,3% próbek, z czego 1,8% uznano za niezgodne na podstawie niepewności pomiaru.
Najnowszy raport EFSA po raz kolejny pokazuje, że europejski system produkcji żywności skutecznie zapewnia wysoki poziom bezpieczeństwa żywności. To rezultat wysokich standardów, skutecznego nadzoru oraz zaangażowania wszystkich uczestników łańcucha dostaw żywności – od rolników po konsumentów.
– mówi Natalia Bączyk, ekspertka Polskiego Stowarzyszenia Ochrony Roślin.
Link do pełnej treści raportu: Pesticide residues in food: latest data released | EFSA.
Podsumowanie
Wnioski z raportu wskazują na wysoki poziom bezpieczeństwa żywności na rynku europejskim.
Oto najważniejsze ustalenia płynące z kontroli:
- Wysoka zgodność z normami: Aż 96,7% wszystkich przeanalizowanych próbek (83 591 z 86 449 w ramach programów unijnych i krajowych) mieściło się w granicach dopuszczalnych prawem (NDP – najwyższe dopuszczalne poziomy pozostałości).
- Brak wykrywalnych pozostałości: Ponad połowa próbek, bo 58,4%, nie zawierała żadnych mierzalnych pozostałości środków ochrony roślin. Dalsze 38,3% próbek zawierało pozostałości w ilościach dopuszczalnych.
- Niskie ryzyko dla zdrowia: Na podstawie ocen narażenia ostrego (krótkoterminowego) i przewlekłego (długoterminowego) stwierdzono, że ryzyko dla zdrowia konsumentów w UE jest niskie dla większości ocenianych substancji i grup ludności.
- Przyczyny niezgodności: Głównymi powodami przekroczeń norm były: stosowanie środków ochrony roślin niedopuszczonych w UE, nieprzestrzeganie dobrej praktyki rolniczej (np. zbyt wysokie dawki, niewłaściwe terminy) oraz zanieczyszczenia środowiskowe lub krzyżowe.
- Ogółem przeanalizowano 1140 różnych produktów spożywczych. Spośród 86 449 próbek ogółem 7641 próbek (9%) stanowiła żywność przetworzona (z wyłączeniem 1546 próbek żywności dla niemowląt i małych dzieci). W 255 próbkach żywności przetworzonej (3,3%) przekroczono MRL, z czego 121 próbek (1,6%) nie spełniało wymogów, biorąc pod uwagę niepewność pomiaru. Produktami spożywczymi przetworzonymi, w przypadku których odsetek niezgodności wyniósł ponad 10% i dla których zgłoszono ponad 10 próbek, były liście winogron i podobne gatunki, głównie warzywa marynowane (40,0%), suszona pietruszka (21,1%) oraz miód mieszany (11,1%).
- Natomiast 77 262 próbek (91%) zgłoszono jako produkty spożywcze nieprzetworzone. Spośród nich 2574 próbki (3,3%) zawierały pozostałości przekraczające NDP, z czego 1456 próbek (1,9%) nie spełniało wymogów po uwzględnieniu niepewności pomiaru. Produktami spożywczymi w stanie surowym, dla których zgłoszono ponad 100 próbek, a wskaźnik niezgodności z normami przekroczył 10%, były granaty (29,2%), marakuja (16,6%) oraz jarmuż (15,1%). Pozostałe produkty spożywcze przedstawione nie osiągnęły liczby 100 zgłoszonych próbek.
Środki ochrony roślin to obok leków najbardziej kontrolowana i uregulowana prawnie gałąź przemysłu chemicznego
Ś.o.r. to produkty analogiczne do leków, dlatego nazywane są fitofarmaceutykami lub lekami dla roślin. Ich zadaniem jest ochrona roślin uprawnych przede wszystkim przed chorobami, owadami i chwastami. Dzięki nim możliwe jest utrzymanie roślin w dobrej kondycji zdrowotnej, co przekłada się na bezpieczeństwo konsumenta.
Szacuje się, że trzeba przebadać ok. 160 tys. nowych związków chemicznych, by znaleźć tę jedną substancję, która przejdzie wszystkie testy i wejdzie na rynek jako nowy ś.o.r. Ta liczba pokazuje, jak gęste jest sito badań bezpieczeństwa, rozpisanych na lata.
– podaje Natalia Bączyk.
Proces zatwierdzenia substancji czynnej na rynek Unii Europejskiej trwa średnio 12 lat i obejmuje ponad 150 różnego rodzaju badań. Te badania stanowią swego rodzaju weryfikację, którą pozytywnie przechodzi tylko jedna na ponad 160 tys. substancji. Substancje czynne środków ochrony roślin podlegają najostrzejszym regulacjom prawnym spośród wszystkich substancji chemicznych. Zawartość ewentualnych pozostałości regulowana jest za pomocą najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości (NDP, ang. MRL). W Unii Europejskiej wartości NDP są ustanawiane przez Komisję Europejską po przeprowadzeniu szczegółowej oceny z udziałem EFSA i państw członkowskich.
Panuje powszechne przekonanie, że ś.o.r. to substancje niezwykle toksyczne i niebezpieczne, podczas gdy 98% preparatów dostępnych do ochrony roślin w Polsce jest mniej toksycznych niż kofeina, a 76% wykazuje poziom toksyczności podobny do soli kuchennej, etanolu lub nawet mniejszą1.
Jak kontrolowana jest żywność?
Podczas gdy EFSA odpowiada za ocenę ryzyka, za zarządzanie ryzykiem w UE odpowiadają państwa członkowskie UE, Komisja Europejska i Parlament Europejski. To te instytucje mają kontrolę nad legislacją, polityką oraz działaniami kontrolnymi i prewencyjnymi.
W Polsce instytucją odpowiedzialną za kontrolę bezpieczeństwa żywności jest Sanepid. W ramach kontroli pobierane są próby zarówno żywności nieprzetworzonej (np. świeże owoce, warzywa, mięso), jak i przetworzonej (np. nabiał, płatki śniadaniowe, konserwy, mąki, oleje, przyprawy). Próbki żywności nie są pobierane losowo – kontrole są prowadzone w taki sposób, aby zmaksymalizować prawdopodobieństwo wykrycia nieprawidłowości. Wyniki kontroli, czyli wyniki badań laboratoryjnych próbek żywności pobranych w Polsce, są przekazywane do EFSA.
Zgodnie z prawodawstwem UE, EFSA corocznie przygotowuje raport przedstawiający analizę poziomów pozostałości pestycydów w żywności na rynku europejskim. Analiza opiera się na danych z oficjalnych krajowych działań kontrolnych, przeprowadzonych przez państwa członkowskie UE, Islandię i Norwegię.
Źródło: Raport PSOR „Klimat, środowisko, biznes” Raport PSOR „Klimat, środowisko, biznes” – PSOR, dane za: Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Podział środków ochrony roślin dopuszczonych do stosowania w Polsce. [Online]. Serwis Rzeczypospolitej Polskiej. [Dostęp: 12.08.2025]. Dostępne na: https://www.gov.pl/rolnictwo/rejestr-rodkow-ochrony-roslin
