Czysta woda jest podstawą naszej egzystencji oraz produkcji żywności. Rolnictwo ma zaś do odegrania ogromną rolę w działaniach mających na celu zachowanie czystości wód. Ich ochrona przed zanieczyszczeniem środkami ochrony roślin leży u podstaw inicjatywy TOPPS (Train Operators to Promote best management Practices & Sustainability), zapoczątkowanej w roku 2005 i finansowanej przez Europejskie Stowarzyszenie Ochrony Roślin (ECPA), które zrzesza i reprezentuje producentów środków ochrony roślin.

TOPPS jest inicjatywą o charakterze demonstracyjno-szkoleniowym. Jej nadrzędnym zadaniem jest podnoszenie świadomości głównie użytkowników środków ochrony roślin w celu ochrony wody i środowiska wodnego przed zanieczyszczeniami pochodzącymi ze źródeł miejscowych i obszarowych. Służy opracowaniu kompletnych, spójnych i zróżnicowanych materiałów szkoleniowych potrzebnych do wdrażania dobrych praktyk i nowych uregulowań prawnych w obszarze ochrony roślin. Koordynatorem inicjatywy TOPPS w Polsce jest Zakład Agroinżynierii Instytutu Ogrodnictwa w Skierniewicach. My jesteśmy partnerem współpracującym.

PROJEKTY TOPPS

W ramach tej inicjatywy powstały projekty szkoleniowo-demonstracyjne z udziałem ośrodków naukowych i doradczych oraz narodowych stowarzyszeń ochrony roślin z kilkunastu krajów Unii Europejskiej. W ich realizacji w Polsce uczestniczyły także: Instytut Melioracji Użytków Zielonych w Falentach oraz Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie.

  • TOPPS-LIFE Environment (2005–2008) – ochrona wód przed zanieczyszczeniami miejscowymi (projekt współfinansowany przez Komisję Europejską).
  • TOPPS-EOS (2009–2010) – opracowanie aplikacji Environmentally Optimised Sprayer do oceny środowiskowego bezpieczeństwa opryskiwaczy.
  • TOPPS-PROWADIS (2011–2014) – ochrona wód przed zanieczyszczeniami obszarowymi: znoszeniem i spływem powierzchniowym.
  • TOPPS-Water Protection (2015–2018) – aktualizacja i konsolidacja materiałów szkoleniowych opracowanych w trakcie poprzednich projektów.

PORADNIKI DOBREJ PRAKTYKI OCHRONY ROŚLIN

W toku projektów TOPPS opracowano serię poradników na temat zanieczyszczeń miejscowych, znoszenia, spływu powierzchniowego i bioremediacji oraz zaoferowano rolnikom materiały szkoleniowe (broszury, instrukcje, ulotki, prezentacje, filmy) służące wdrażaniu dobrych praktyk podczas stosowania środków ochrony roślin. Ponadto udostępniono w Internecie interaktywne narzędzia wspomagania decyzji, także w wersji polskiej: EOS (Environmentally Optimized Sprayer), do oceny opryskiwaczy pod kątem potencjału ograniczania ryzyka dla środowiska i DET (Drift Evaluation Tool) do oceny ryzyka znoszenia środków ochrony roślin. Wszystkie materiały dostępne są na stronie: www.topps-life.org

TOPPS A POLITYKA RP

Inicjatywa TOPPS została uznana w Krajowym planie działania na rzecz ograniczenia ryzyka związanego ze stosowaniem środków ochrony roślin na lata 2013–2017 jako inicjatywa podnosząca świadomość producentów rolnych odnośnie do prawidłowego stosowania środków. Ponadto publikacje TOPPS służą jako materiały referencyjne i są do pobrania na internetowej Platformie Sygnalizacji Agrofagów (www.tops-life.org), powstałej z inicjatywy Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi i prowadzonej przez Instytut Ochrony Roślin w Poznaniu, Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach oraz Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach.

DLACZEGO PSOR WSPIERA OCHRONĘ WÓD?

Polskie rolnictwo zużywa średnio trzecią część wody wykorzystywanej w naszej gospodarce i może przyczyniać się do jej zanieczyszczenia. Po części dlatego, że stosuje środki ochrony roślin, zwłaszcza gdy robi to niezgodnie z przepisami prawa, zaleceniami etykiety oraz zasadami Dobrej Praktyki Rolniczej. Środki ochrony roślin mogą trafiać do wód powierzchniowych i podziemnych ze źródeł miejscowych lub obszarowych.

Zanieczyszczenia miejscowe powstają głównie na skutek nieprawidłowego postępowania ze środkami na wszystkich etapach prac związanych z chemiczną ochroną upraw. Krytycznymi punktami ich występowania są drogi transportu stężonych i rozwodnionych środków, miejsca ich przeładunku i przechowywania, sporządzania cieczy użytkowej i napełniania opryskiwacza, mycia sprzętu ochrony roślin oraz zagospodarowania pozostałości po zabiegach i składowania opróżnionych opakowań. Udział środków pochodzących z tych miejsc w całkowitych zanieczyszczeniach pestycydowych wód szacowany jest na 6090%.

Zagrożeń związanych z powstawaniem zanieczyszczeń miejscowych można uniknąć stosunkowo niewielkim wysiłkiem. Potrzeba odpowiedniej organizacji punktów krytycznych oraz dużej rozwagi i staranności podczas wszelkich prac ze środkami. Podstawą jest przestrzeganie zasad dobrej praktyki oraz korzystanie z rozwiązań technicznych gwarantujących bezpieczne napełnianie i mycie opryskiwaczy oraz odpowiednie zagospodarowanie pozostałości po zabiegach.

Zanieczyszczenia obszarowe, obejmujące znoszenie środków ochrony roślin podczas zabiegów, oraz ich spływ powierzchniowy po zabiegach są znacznie trudniejsze do opanowania, ponieważ w dużym stopniu zależą od niepodlegających kontroli człowieka warunków pogodowych i środowiskowych. Głównym powodem znoszenia jest wiatr oraz wysoka temperatura i niska wilgotność powietrza. Czynniki te silnie oddziałują na drobne krople cieczy użytkowej, powodując ich przemieszczanie poza obszar stosowania. Znoszenie środków ochrony roślin można skutecznie ograniczać, wykonując zabiegi w sprzyjających warunkach pogodowych, stosując precyzyjne i niskoznoszeniowe techniki opryskiwania (np. opryskiwacze z pomocniczym strumieniem powietrza, rzędowe czy tunelowe), dobierając odpowiednie parametry zabiegów (np. grubokropliste rozpylacze eżektorowe, niskie ciśnienie cieczy, małą wysokość belki polowej, umiarkowaną prędkość roboczą opryskiwacza). W celu ograniczenia ryzyka zanieczyszczenia wód powierzchniowych należy przestrzegać zachowywania przewidzianych prawem stref buforowych dla obiektów wrażliwych.

Odmiennym powodem przemieszczania się środków ochrony roślin poza miejsce ich stosowania jest spływ powierzchniowy, powstający w wyniku opadów deszczu lub intensywnego nawadniania. Jest on szczególnie widoczny i odczuwalny na skłonach o nachyleniu przekraczającym 2% i na polach o ukształtowaniu sprzyjającym tworzeniu się skupionych strumieni wody. Spływowi sprzyjają ponadto gleby trudno przyjmujące wodę opadową, tzn. słabo nasiąkliwe, zasklepione, bez okrywy roślinnej i z płytko występującą warstwą nieprzepuszczalną. Skutki zjawiska można zredukować poprzez odpowiednie zabiegi agrotechniczne oraz tworzenie struktur powstrzymujących przemieszczanie się wody na polach, np. trwałej okrywy roślinnej.

Więcej informacji i materiałów można znaleźć na stronie TOPPS: topps-life.org.

Polskie materiały szkoleniowe: broszury, ulotki, filmy i aplikacje są do pobrania na stronie InHort.